Τι δείχνει πραγματικά η επιστημονική έρευνα

«Το παιχνίδι του σκακιού δεν είναι απλώς μια ανούσια διασκέδαση. Πολλές πολύτιμες ιδιότητες του νου, χρήσιμες στην ανθρώπινη ζωή, μπορούν να καλλιεργηθούν και να ενισχυθούν μέσα από αυτό.»

— Βενιαμίν Φραγκλίνος (Αμερικανός πολιτικός, επιστήμονας και συγγραφέας του 18ου αιώνα)

Σε μια εποχή όπου τα παιδιά περνούν όλο και περισσότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες, πολλοί γονείς και εκπαιδευτικοί αναζητούν δραστηριότητες που καλλιεργούν τη σκέψη, τη συγκέντρωση και την επίλυση προβλημάτων. Ένα παιχνίδι που εδώ και αιώνες φαίνεται να επιτελεί ακριβώς αυτόν τον ρόλο είναι το σκάκι.

Το σκάκι δεν είναι απλώς ένα επιτραπέζιο παιχνίδι. Είναι ένα σύστημα στρατηγικής σκέψης όπου κάθε κίνηση απαιτεί σχεδιασμό, πρόβλεψη και αξιολόγηση επιλογών. Τα τελευταία χρόνια η επιστημονική έρευνα έχει αρχίσει να εξετάζει συστηματικά ένα ενδιαφέρον ερώτημα: μπορεί το σκάκι να συμβάλει στη γνωστική ανάπτυξη των παιδιών;

Τα διαθέσιμα δεδομένα είναι ακόμη περιορισμένα, αλλά τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά. Μετα-αναλύσεις και ανασκοπήσεις της βιβλιογραφίας δείχνουν ότι η εκπαίδευση στο σκάκι μπορεί να έχει θετικές, αν και μέτριες, επιδράσεις σε γνωστικές δεξιότητες και σχολικές επιδόσεις (Sala & Gobet, 2016; Sala, Foley & Gobet, 2017).

Πώς το σκάκι ενεργοποιεί το μυαλό των παιδιών

«Το σκάκι είναι το γυμναστήριο του νου.»

— Μπλεζ Πασκάλ (Γάλλος μαθηματικός και φιλόσοφος του 17ου αιώνα)

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της σύγχρονης βιβλιογραφίας είναι ότι δραστηριότητες που ενισχύουν τη μνήμη εργασίας (working memory) μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά γνωστικές δεξιότητες των παιδιών, όπως η λεκτική μνήμη εργασίας και η ρευστή νοημοσύνη (Vernucci, Canet-Juric & Richard’s, 2022).

Το σκάκι φαίνεται να ενεργοποιεί ακριβώς αυτούς τους μηχανισμούς. Ο παίκτης πρέπει συνεχώς να:

• θυμάται πιθανές κινήσεις
• αξιολογεί διαφορετικές θέσεις
• προβλέπει τις αντιδράσεις του αντιπάλου

Με άλλα λόγια, κάθε παρτίδα λειτουργεί σαν ένα νοητικό πρόβλημα προς επίλυση.

Παράλληλα, έρευνες που εξετάζουν τη σχέση μεταξύ γνωστικής ικανότητας και σκακιστικής δεξιότητας δείχνουν ότι η επιτυχία στο σκάκι σχετίζεται με παράγοντες όπως η ρευστή νοημοσύνη, η μνήμη εργασίας και η χωρική ικανότητα (Burgoyne et al., 2016).

Το σκάκι ως «εργαστήριο σκέψης»

«Στη ζωή, όπως και στο σκάκι, η πρόβλεψη είναι αυτή που οδηγεί στη νίκη.»

— Τσαρλς Μπάξτον (Άγγλος πολιτικός και συγγραφέας του 19ου αιώνα)

Κάθε κίνηση στο σκάκι βασίζεται σε μια μικρή αλυσίδα σκέψης:

• τι έκανε ο αντίπαλος
• τι απειλεί
• ποιες επιλογές υπάρχουν
• ποια κίνηση οδηγεί σε καλύτερη θέση

Η διαδικασία αυτή μοιάζει με τον τρόπο που λειτουργεί η επιστημονική ή μαθηματική σκέψη: ανάλυση δεδομένων, διατύπωση υποθέσεων και πρόβλεψη αποτελεσμάτων.

Για ένα παιδί, αυτή η διαδικασία αποτελεί μια πολύτιμη άσκηση λογικής σκέψης, συγκέντρωσης και προγραμματισμού.

Σκάκι και κίνητρο για μάθηση

«Το σκάκι, όπως και η μουσική ή η ζωγραφική, μπορεί να κάνει τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους.»

— Ζίγκμπερτ Τάρας (Γερμανός σκακιστής και θεωρητικός του παιχνιδιού)

Πέρα από τα καθαρά γνωστικά οφέλη, το σκάκι μπορεί να επηρεάσει και τη στάση των παιδιών απέναντι στη μάθηση.

Έρευνες πάνω στη μάθηση μέσω παιχνιδιών (game-based learning) δείχνουν ότι τα παιχνίδια στην εκπαίδευση μπορούν να αυξήσουν σημαντικά:

• το κίνητρο των μαθητών
• τη χαρά της μάθησης
• τη συμμετοχή στην τάξη

Παράλληλα, συμβάλλουν στη βαθύτερη κατανόηση των εννοιών που διδάσκονται (Byusa, Kampire & Mwesigye, 2022).

Το σκάκι είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου δομημένου παιχνιδιού μάθησης: συνδυάζει κανόνες, στρατηγική και δημιουργική σκέψη.

Μαθαίνοντας να παίρνεις αποφάσεις

«Κάθε μεγάλος σκακιστής υπήρξε κάποτε αρχάριος.»

— Ίρβινγκ Τσέρνεφ (Αμερικανός συγγραφέας βιβλίων σκακιού και σκακιστικός δάσκαλος)

Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο του σκακιού είναι ότι διδάσκει στα παιδιά πώς να παίρνουν αποφάσεις.

Σε κάθε θέση υπάρχουν πολλές πιθανές κινήσεις, αλλά μόνο λίγες είναι πραγματικά καλές. Ο παίκτης πρέπει να:

• αξιολογήσει τις επιλογές του
• προβλέψει τις αντιδράσεις του αντιπάλου
• επιλέξει την καλύτερη στρατηγική

Η διαδικασία αυτή καλλιεργεί δεξιότητες που είναι χρήσιμες πολύ πέρα από τη σκακιέρα: κριτική σκέψη, υπομονή και υπευθυνότητα στις επιλογές.

Τι λέει συνολικά η επιστημονική έρευνα

«Το σκάκι μας διδάσκει να σκεφτόμαστε πριν ενεργήσουμε.»

— Μιγκέλ ντε Θερβάντες (Ισπανός συγγραφέας, δημιουργός του Δον Κιχώτη)

Η συνολική εικόνα της επιστημονικής βιβλιογραφίας είναι προσεκτικά αισιόδοξη.

Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι το σκάκι μπορεί να έχει θετικές επιδράσεις στις γνωστικές δεξιότητες των παιδιών, αλλά το μέγεθος της επίδρασης είναι συνήθως μέτριο και απαιτούνται περισσότερες καλά σχεδιασμένες μελέτες (Sala & Gobet, 2016; Sala, Foley & Gobet, 2017).

Επιπλέον, δεν είναι ακόμη πλήρως ξεκάθαρο σε ποιο βαθμό τα οφέλη αυτά μεταφέρονται άμεσα σε σχολικά μαθήματα όπως τα μαθηματικά ή η γλώσσα (Vernucci et al., 2022).

Συμπέρασμα

«Η ομορφιά μιας κίνησης δεν βρίσκεται στην εμφάνισή της αλλά στη σκέψη που κρύβεται πίσω της.»

— Άαρον Νίμτσοβιτς (Μεγάλος δάσκαλος σκακιού και σημαντικός θεωρητικός του παιχνιδιού)

Το σκάκι φαίνεται να αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εργαλείο μάθησης για τα παιδιά. Οι διαθέσιμες μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να συνδέεται με τη βελτίωση της μνήμης εργασίας, της στρατηγικής σκέψης και άλλων γνωστικών δεξιοτήτων (Burgoyne et al., 2016; Vernucci et al., 2022).

Παράλληλα, ως παιχνίδι μάθησης μπορεί να ενισχύσει το ενδιαφέρον των μαθητών και τη συμμετοχή τους στη μαθησιακή διαδικασία (Byusa et al., 2022).

Αν και χρειάζονται περισσότερες έρευνες για να κατανοηθεί πλήρως το εύρος των επιδράσεων του σκακιού, το παιχνίδι φαίνεται να προσφέρει κάτι πολύ σημαντικό: ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά μαθαίνουν να σκέφτονται, να σχεδιάζουν και να επιλύουν προβλήματα.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία του.

References

Byusa, E., Kampire, E., & Mwesigye, A., 2022.
Game-based learning approach on students’ motivation and understanding of chemistry concepts: A systematic review of literature. Heliyon, 8.
https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e09541

Vernucci, S., Canet-Juric, L., & Richard’s, M., 2022.
Effects of working memory training on cognitive and academic abilities in typically developing school-age children. Psychological Research, 87, pp. 308–326.
https://doi.org/10.1007/s00426-022-01647-1

Sala, G., & Gobet, F., 2016.
Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis. Educational Research Review.
https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.11.003

Sala, G., Foley, J., & Gobet, F., 2017.
The effects of chess instruction on pupils’ cognitive and academic skills: A systematic review. Educational Research Review.
https://doi.org/10.1016/j.edurev.2017.02.001

Burgoyne, A. P., Sala, G., Gobet, F., Macnamara, B., Campitelli, G., & Hambrick, D., 2016.
The relationship between cognitive ability and chess skill: A comprehensive meta-analysis. Intelligence, 59.
https://doi.org/10.1016/j.intell.2016.08.002